Dậy con nói Nhóm câu Từ chối & Bảo vệ bản thân (Kỹ năng khước từ)

Trẻ tự kỷ nếu không biết cách dùng lời nói để từ chối sẽ rất dễ chuyển sang dùng hành vi tiêu cực (ném đồ, cắn, đập đầu, gạt phắt tay người lớn, la hét). Khi con học được cách nói “Không” hoặc “Thôi”, mức độ ăn vạ và căng thẳng của con sẽ giảm đi rõ rệt.

Dưới đây là 3 tiểu mục chi tiết cho nhóm này:

I, TỪ CHỐI MÓN ĂN, ĐỒ VẬT & HOẠT ĐỘNG

Giúp con nói lên nguyện vọng khi bị ép ăn món không thích hoặc khi con đã chơi đủ, muốn dừng lại.

1. Từ đơn (1 âm tiết)

• Nhóm Từ chức năng / Phủ định (Nền tảng quan trọng nhất):

  • Không, Thôi, Đủ, Xong.

• Nhóm Động từ:

  • Trả, Cất, Dừng, Bỏ, Buông.

• Nhóm Tính từ / Trạng thái cơ thể (Giải thích lý do từ chối):

  • No, Mệt, Đắng, Cay, Nóng, Bẩn.

2. Câu 2 từ (Nguyên tắc ghép: Phủ định + Động từ / Trạng thái)

• Phủ định trực tiếp: Không ăn, không uống, không chơi, không thích, không muốn.

• Thông báo điểm dừng: Đủ rồi, thôi mà, xong rồi, cất đi, no rồi, mệt rồi.

• Từ chối món ăn/đồ vật: Không lấy, bỏ ra, cất đồ.

II,  BẢO VỆ ĐỒ CHƠI & RANH GIỚI CÁ NHÂN

Sử dụng khi bị bạn ở trường giật đồ chơi, bị người khác đụng vào người khi con chưa sẵn sàng, hoặc muốn giữ đồ của mình.

1. Từ đơn (1 âm tiết)

• Nhóm Danh từ / Đại từ:

  • Con, Mẹ, [Tên của bé], Bạn.

• Nhóm Động từ / Sở hữu:

  • Của (chỉ sự sở hữu), Giữ, Giành, Tránh, Buông.

• Nhóm Từ chức năng / Mệnh lệnh:

  • Đừng, Thôi, Trả.

2. Câu 2 từ

• Khẳng định quyền sở hữu: Của con, của [Tên bé], đồ con, bóng con.

• Yêu cầu bạn/người khác dừng lại: Đừng giành, đừng lấy, trả con, đừng kéo, buông ra.

• Yêu cầu khoảng cách: Đi ra, tránh ra, đừng đụng.

III, THÔNG BÁO QUÁ TẢI CẢM GIÁC & MỆT MỎI (Báo dừng kích thích)

Trẻ tự kỷ rất nhạy cảm với giác quan (âm thanh to, ánh sáng chói, chỗ đông người). Nhóm này giúp con báo động cho cha mẹ trước khi xảy ra tình trạng bùng nổ cảm xúc (meltdown).

1. Từ đơn (1 âm tiết)

• Nhóm Tính từ / Cảm giác quá tải:

  • Ồn, Chói, Sợ, Đau, Mệt, Nóng, Lạnh.

• Nhóm Động từ hành động:

  • Tắt, Che (mắt/tai), Đi (về), Bế.

2. Câu 2 từ

• Báo cáo cảm giác khó chịu: Ồn quá, sợ quá, đau quá, chói quá, mệt rồi.

• Yêu cầu thoát khỏi hoàn cảnh: Đi về, ra ngoài, tắt đi (tắt nhạc/tivi), mẹ bế.

💡 Chiến lược dạy “Đáp ứng ngay lập tức” (Huấn luyện Giao tiếp Chức năng)

Để con tin rằng “Dùng lời nói có hiệu quả hơn dùng hành vi”, trong thời gian đầu mới dạy:

1. Gài bẫy nhẹ: Đưa cho con một món ăn con không thích (hoặc một đồ chơi con đã chán).

2. Khi thấy con có dấu hiệu sắp đẩy tay mẹ hoặc nhăn mặt, bạn nhanh chóng làm mẫu cử chỉ (lắc đầu nhẹ) và nói to rõ: “KHÔNG” (hoặc “Không ăn”).

3. Ngay khi con lặp lại âm “Không” (dù chỉ là âm “K…” hoặc lắc đầu có bật âm), bạn hãy cất ngay món đó đi lập tức và khen: “Đúng rồi, không ăn thì cất đi!”.

4. Lưu ý vàng: Khi con đã dùng lời nói/bật âm từ chối đúng cách, người lớn phải tôn trọng lời từ chối đó ngay lập tức (ít nhất là trong giai đoạn học bật âm này). Nếu con nói “Không” mà mẹ vẫn cố ép ăn, con sẽ hiểu rằng lời nói vô tác dụng và sẽ quay lại dùng cách la hét hoặc ném chén.

Nguồn tham khảo: Kiến thức thực tế dạy con và những gợi ý từ AI.