[Tự kỷ] STAT: Công cụ sàng lọc tự kỷ qua tương tác cho trẻ mới biết đi (24 – 36 tháng)

STAT (Screening Tool for Autism in Toddlers and Young Children — Công cụ Sàng lọc Tự kỷ ở Trẻ mới biết đi và Trẻ nhỏ) là một công cụ sàng lọc tương tác trực tiếp (Cấp độ 2 – Level 2) được chuẩn hóa để phát hiện sớm các dấu hiệu nguy cơ của Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) ở trẻ nhỏ. Công cụ này được phát triển bởi Giáo sư Wendy Stone và các cộng sự tại Đại học Vanderbilt (Hoa Kỳ).

Nếu như M-CHAT-R/F là công cụ Sàng lọc Cấp độ 1 (dựa trên bảng câu hỏi do phụ huynh tự điền cho trẻ từ 16 – 30 tháng), thì STAT đóng vai trò là bước kiểm tra trực tiếp ngay sau đó: chuyên gia sẽ trực tiếp chơi và tương tác với trẻ qua các hoạt động có cấu trúc để quan sát hành vi thực tế trước khi chuyển gửi đi chẩn đoán chuyên sâu (như ADOS-2).

1. Đặc điểm cốt lõi của công cụ STAT

• Độ tuổi áp dụng:

  • Độ tuổi chuẩn hóa chính thức: Từ 24 đến 36 tháng tuổi (2 – 3 tuổi).

  • Độ tuổi mở rộng trong lâm sàng: Có thể áp dụng hiệu quả cho trẻ từ 14 đến 23 tháng tuổi (với ngưỡng điểm cắt điều chỉnh riêng) để phát hiện sớm ngay từ năm thứ hai đầu đời.

• Hình thức thực hiện: Quan sát tương tác trực tiếp thông qua trò chơi (Play-based interactive assessment), không phụ thuộc vào lời kể chủ quan của phụ huynh.

• Thời gian thực hiện: Khoảng 15 – 20 phút.

• Độ nhạy và Độ đặc hiệu cao: STAT có độ nhạy khoảng 92% và độ đặc hiệu khoảng 85% trong việc phân biệt trẻ có nguy cơ Tự kỷ với trẻ chậm phát triển ngôn ngữ hoặc các rối loạn phát triển khác.

2. Cấu trúc 12 hoạt động trong 4 lĩnh vực (Domains)

Bài kiểm tra STAT bao gồm 12 hoạt động tương tác sử dụng bộ đồ chơi tiêu chuẩn, được chia vào 4 lĩnh vực giao tiếp xã hội sớm (chấm điểm ngay trong lúc chơi mà không đòi hỏi trẻ phải có ngôn ngữ nói):

3. Cách chấm điểm và Ngưỡng điểm cắt (Cut-off Score)

• Chấm từng hoạt động: Mỗi hoạt động trong 12 mục được chấm là Đạt (Pass = 0 điểm rủi ro) hoặc Không đạt (Fail = 1 điểm rủi ro) dựa trên việc trẻ có thể hiện được hành vi giao tiếp xã hội mục tiêu (như phối hợp ánh mắt,chỉ trỏ, luân phiên) hay không.

• Quy đổi điểm theo lĩnh vực:

  • Mỗi lĩnh vực trong 4 lĩnh vực sẽ được quy đổi thành điểm từ 0 đến 1 (dựa trên tỷ lệ số mục Không đạt trong lĩnh vực đó, tính theo bước nhảy 0,0.25,0.5,0.75,1.0).

  • Tổng điểm STAT là tổng điểm của cả 4 lĩnh vực, nằm trong khoảng từ 0 đến 4.0 điểm (điểm càng cao thì mức độ thiếu hụt giao tiếp xã hội càng lớn).

• Ngưỡng điểm cắt lâm sàng (Cut-off):

  • Trẻ từ 24 – 36 tháng tuổi: Tổng điểm $\ge 2.0$ $\to$ Nguy cơ cao mắc Rối loạn phổ tự kỷ (ASD).

  • Trẻ từ 14 – 23 tháng tuổi: Ngưỡng điểm cắt thường được đặt ở mức $\ge 2.75$ (hoặc từ 2.25−2.5 để cảnh báo theo dõi sát) do trẻ dưới 2 tuổi có một số kỹ năng bắt chước/chơi giả vờ còn đang hoàn thiện.

4. Vị trí của STAT trong quy trình sàng lọc – chẩn đoán

Để hình dung rõ sự phối hợp giữa STAT và các công cụ bạn đã tìm hiểu trước đó:

• Bước 1 — Sàng lọc diện rộng qua bảng hỏi phụ huynh (Level 1):

  • Trẻ 16 – 30 tháng: Dùng M-CHAT-R/F.

  • Trẻ $\ge 4$ tuổi: Dùng SCQ.

• Bước 2 — Sàng lọc tương tác trực tiếp (Level 2 – Lọc dương tính giả):

  • Khi trẻ có kết quả nguy cơ trên M-CHAT-R/F, bác sĩ/chuyên viên tâm lý dùng STAT (15–20 phút) để trực tiếp tương tác với trẻ. Bước này giúp phân biệt nhanh trẻ chậm nói đơn thuần (vốn vẫn đạt tốt các mục giao tiếp mắt và chia sẻ sự chú ý trên STAT) với trẻ thực sự có nguy cơ tự kỷ.

• Bước 3 — Chẩn đoán xác định & Đánh giá chức năng (Diagnostic & Functional Assessment):

  • Dùng tiêu chuẩn vàng ADOS-2 + ADI-R + DSM-5 để chẩn đoán xác định.

  • Dùng Vineland-3 để đo lường hành vi thích ứng thực tế và lên kế hoạch can thiệp cá nhân hóa (IEP).