[Tự kỷ] ADOS-2: Tiêu chuẩn vàng quan sát lâm sàng xác định rối loạn phổ tự kỷ (Từ 12 tháng tuổi)

ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule, Second Edition — Lịch trình Quan sát Chẩn đoán Tự kỷ, Phiên bản 2) là công cụ đánh giá lâm sàng được y khoa thế giới công nhận là “Tiêu chuẩn vàng” (Gold Standard) trong việc chẩn đoán xác định Rối loạn phổ tự kỷ (ASD). Công cụ này được phát triển bởi Giáo sư Catherine Lord, Michael Rutter và các cộng sự (xuất bản bởi WPS năm 2012).

Khác hoàn toàn với các công cụ sàng lọc (Screening) dựa trên bảng hỏi như M-CHAT-R/F, SCQ, CAST, ASSQ hay AQ, ADOS-2 là công cụ CHẨN ĐOÁN (Diagnostic) thông qua việc nhà lâm sàng trực tiếp tương tác, tạo ra các “tình huống xã hội có cấu trúc” (Social Presses) để quan sát phản ứng thực tế của trẻ/người lớn trong khoảng 40 – 60 phút.

1. Hệ thống 5 Module của ADOS-2 (Chọn theo Mức độ Ngôn ngữ & Độ tuổi)

Điểm độc đáo nhất của ADOS-2 là không dùng một bài kiểm tra chung cho mọi người, mà chia thành 5 Module riêng biệt. Chuyên gia bắt buộc phải chọn đúng 1 Module khớp với khả năng ngôn ngữ diễn đạt hiện tại và độ tuổi của người được khám (để tránh việc trẻ bị điểm kém chỉ vì chưa biết nói):

2. Cấu trúc Chấm điểm Thuật toán ADOS-2 (Algorithm Scoring)

Trong lúc tương tác, chuyên gia ghi chép rất nhiều hành vi, nhưng khi đưa vào Bảng Thuật Toán Chẩn Đoán (Diagnostic Algorithm), ADOS-2 chỉ lọc ra 14 chỉ báo cốt lõi nhất chia làm 2 trụ cột (bám sát tiêu chuẩn DSM-5):

1. Cảm xúc Xã hội (Social Affect – SA • 10 mục): Bao gồm Giao tiếp (ngữ điệu, cử chỉ, chỉ trỏ, hội thoại) và Tương tác xã hội qua lại (giao tiếp mắt bất thường, biểu cảm nét mặt, chia sẻ niềm vui, chú ý chung, chất lượng khởi xướng và đáp ứng xã hội).

2. Hành vi Hạn hẹp và Lặp đi lặp lại (Restricted and Repetitive Behavior – RRB • 4 mục): Ngôn ngữ rập khuôn/nhại lời, thu hút giác quan lạ, cử động tay/cơ thể định hình (stimming) và mối bận tâm/nghi thức cứng nhắc.

• Quy tắc quy đổi điểm đặc biệt của ADOS-2:

  1. Khi chấm thô tại phòng khám, mỗi mục chấm từ 0 đến 3 điểm (0 = Bình thường, 1 = Bất thường nhẹ, 2 = Bất thường rõ rệt, 3 = Bất thường nghiêm trọng).

  2. Tuy nhiên, khi cộng vào Thuật toán chẩn đoán: Mọi mức điểm 3 đều được quy đổi về 2 điểm (để một hành vi quá nặng không làm lệch tổng điểm toàn bài). Như vậy mỗi mục trong thuật toán có giá trị 0, 1 hoặc 2 điểm (Tổng điểm tối đa của 14 mục thuật toán là 28 điểm).

• Phân loại kết quả & Điểm so sánh mức độ (CSS – Calibrated Severity Score):

  1. Module 1 – 4: Phân loại thành 3 mức: Không thuộc phổ tự kỷ (Non-spectrum) $\to$ Phổ tự kỷ (Autism Spectrum – ASD) $\to$ Tự kỷ điển hình (Autism), đồng thời quy đổi ra Điểm so sánh CSS (từ 1 đến 10 điểm) để biết mức độ triệu chứng từ Rất nhẹ (1–2), Nhẹ (3–4), Trung bình (5–7) đến Nặng (8–10).

  2. Module T (12–30 tháng): Vì trẻ quá nhỏ chưa kết luận chẩn đoán cứng, ADOS-2 phân thành 3 mức độ Quan ngại (Range of Concern): Ít/Không quan ngại $\to$ Quan ngại nhẹ – trung bình $\to$ Quan ngại trung bình – nặng.