Dậy bé hỏi câu “Cái này của ai?”

Để dạy câu hỏi “Cái này của ai?” (hoặc “Của ai đây ạ?”), trẻ cần bước đầu hiểu về khái niệm sở hữu (đồ vật gắn liền với một chủ nhân cụ thể).

Nguyên tắc cốt lõi để kích thích trẻ bật ra câu hỏi này là “Sự xuất hiện của đồ vật đặt nhầm chỗ” hoặc “Trò chơi phân phát đồ”. Nếu chỉ cầm một chiếc áo bất kỳ giơ lên hỏi, trẻ sẽ không có động lực quan tâm. Nhưng nếu trẻ thấy chiếc kính to đùng của bố lại nằm trong rổ đồ chơi của mình, hoặc trẻ được giao nhiệm vụ làm “người phát quà” cho cả nhà, trẻ sẽ có nhu cầu tìm chủ nhân thực sự của món đồ.

1. Điều kiện cần trước khi dạy

• Bé đã nhận biết được tên các thành viên trong gia đình (Bố, Mẹ, Bà, anh/chị…) và biết chỉ vào bản thân mình.

• Bé đã hiểu câu trả lời chỉ sự sở hữu đơn giản (Ví dụ: “Của bố”, “Của mẹ”, “Của con”).

• (Mẹo rút gọn: Nếu câu “Cái này của ai ạ?” hơi dài, bạn có thể rút ngắn thành “Của ai đây?” hoặc “Của ai ạ?”, hoặc “[Tên đồ vật] của ai?” như “Giày của ai?”).

2. Quy trình 4 bước thực hiện (Tình huống: Chiếc giỏ phân loại đồ)

Chuẩn bị:

• Ngồi chơi cùng 2–3 thành viên trong gia đình (ví dụ: Bố, Mẹ và Bé). (Nếu chỉ có 2 mẹ con, bạn có thể đặt thêm 1–2 bạn thú bông/búp bê ngồi bên cạnh hoặc dùng ảnh của Bố, Bà đặt trước mặt).

• 1 chiếc giỏ đựng các món đồ cá nhân đặc trưng, rõ ràng nhất của từng người: Kính mắt/đồng hồ của bố, kẹp tóc/túi xách của mẹ, và bình sữa/món đồ chơi yêu thích của bé.

Bước 1: Tạo tình huống cần tìm chủ nhân

1. Bạn lấy từ trong giỏ ra một món đồ của Bố (ví dụ: chiếc kính mắt to), cố tình ướm thử lên mặt bé (hoặc đặt vào lòng bé) làm chiếc kính bị rộng tuột xuống trông rất buồn cười.

2. Bạn tỏ vẻ ngạc nhiên, lắc đầu: “Ơ! Không vừa rồi! Cái kính to quá!”

Bước 2: Làm mẫu và Nhắc (Prompting) ngay khi bé bối rối

1. Ngay khi bé cầm chiếc kính nhìn ngắm hoặc đưa trả lại cho bạn, bạn chỉ ngón tay vào chiếc kính (hoặc cầm tay bé giơ chiếc kính lên) và nói mẫu thật rõ ràng, nhấn giọng ở cuối câu: “Cái này của ai?” (hoặc “Của ai đây ạ?”).

2. Chờ 2–3 giây để bé bắt chước nói theo.

Bước 3: Trả lời + Trao trả đồ để nhận tương tác vui (Củng cố)

1. Ngay khi bé phát âm câu hỏi, bạn chỉ ngay về phía Bố và trả lời hào hứng: “À! Của Bố đấy!”

2. Hướng dẫn bé mang chiếc kính đưa tận tay cho Bố đeo. Khi nhận kính, Bố lập tức khen ngợi, vỗ tay, thơm má hoặc cù lét bé. (Trẻ tự kỷ rất thích cảm giác hoàn thành nhiệm vụ — đặt đồ đúng chỗ và nhận được phản ứng tán thưởng mạnh mẽ từ người nhận).

Bước 4: Giảm dần sự trợ giúp (Fading) Lần lượt lấy các món đồ tiếp theo trong giỏ ra (kẹp tóc của mẹ, mũ của bé…):

• Mức 1 (Nhắc toàn câu): Giơ món đồ lên và làm mẫu “Cái này của ai?” -> Bé nói theo.

• Mức 2 (Nhắc từ đầu): Khi bé cầm món đồ lên, bạn chỉ vào món đồ và gợi ý khẩu hình “Cái này của…” -> Bé tự bật ra “…ai?”.

• Mức 3 (Tự chủ động): Đưa cho bé lấy 1 món đồ trong giỏ, bạn nghiêng đầu, nhướng mày nhìn bé và nhìn sang mọi người xung quanh (im lặng chờ 3–5 giây) -> Bé tự giơ đồ lên hỏi “Cái này của ai?” trước khi mang đi phát.

3. Bốn tình huống thực tế giúp bé ứng dụng tự nhiên mỗi ngày

4. Hai lưu ý quan trọng khi dạy câu hỏi về sự sở hữu

1. Tránh nhầm lẫn đại từ (“Của con” và “Của mẹ”): Trẻ tự kỷ rất dễ nhại lời nguyên xi. Khi bé hỏi “Cái này của ai?”, nếu món đồ đó là của chính bé và bạn trả lời “Của con”, bé có thể hiểu nhầm chữ “con” dùng cho tất cả mọi thứ.

   • Cách khắc phục: Trong giai đoạn đầu, khi trả lời hãy dùng Tên riêng / Danh từ xưng hô cố định (Ví dụ: “Của Bố”, “Của Mẹ”, “Của Bi [tên bé]”) kèm theo hành động vỗ nhẹ vào ngực người đó. Khi bé đã phân biệt vững rồi mới đổi sang dạy đại từ “Của con / Của tớ”.

2. Đừng hỏi khi bé đang muốn chiếm hữu món đồ: Nếu bạn cầm một món đồ chơi mới tinh hoặc viên kẹo hấp dẫn rồi bắt bé hỏi “Cái này của ai?”, bé sẽ chỉ tập trung đòi lấy bằng được (“Của con! Cho con!”) mà không học được cách đặt câu hỏi. Hãy bắt đầu bằng những đồ dùng cá nhân quen thuộc của người lớn (kính, mũ, dép, cặp tóc, khẩu trang) để bé đóng vai “người giúp đỡ trả lại đồ” một cách vui vẻ.

Hệ thống 5 câu hỏi nền tảng cho bé (Từ dễ đến khó)

Vậy là bạn đã có trọn bộ 5 tình huống cốt lõi để phát triển tư duy đặt câu hỏi cho bé:

1. Cái gì đây ạ? (Khám phá tên đồ vật bị giấu)

2. Ai đây ạ? (Khám phá người/nhân vật đang trốn)

3. [Tên vật] ở đâu rồi ạ? (Tìm kiếm vật bị thiếu trong hoạt động)

4. Cái này của ai? (Xác định chủ nhân của đồ vật đặt nhầm chỗ)

5. Tại sao lại thế ạ? (Tìm nguyên nhân khi có sự cố bất thường)

Nguồn: Can thiệp thực chiến và hỗ trợ tổng hợp từ AI.