Dậy bé hỏi “Cái gì đây?”

Đây là câu hỏi “kinh điển” khi bé nhìn thấy đồ vật mới, con vật mới. Khi bé hiểu được bản chất câu hỏi sẽ nhận được câu trả lời như thế nào, bé sẽ tự kết hợp chỉ tay và hỏi rất nhiều.

Để dạy trẻ tự kỷ, rối loạn ngôn ngữ hoặc chậm phát triển bật ra câu hỏi “Cái gì đây?”, nguyên tắc cốt lõi là tạo ra sự tò mò (động lực giao tiếp): trẻ phải thực sự muốn biết hoặc muốn lấy vật bị giấu, thay vì bị ép lặp lại câu hỏi về một món đồ trẻ đã biết thừa (như chỉ vào quả bóng quen thuộc và bắt trẻ hỏi).

1. Điều kiện cần trước khi dạy

Trước khi dạy câu hoàn chỉnh “Cái gì đây?”, hãy đảm bảo bé đã có:

• Khả năng bắt chước âm thanh hoặc từ đơn/cụm từ ngắn.

• Kỹ năng chỉ tay (pointing) hoặc hướng ánh mắt về vật mình muốn.

• (Lưu ý: Nếu bé mới chỉ nói được 1-2 từ, hãy rút ngắn mục tiêu xuống còn “Gì đây?” hoặc “Cái gì?” trước, sau đó mới mở rộng thêm chữ “ạ”).

2. Công tác chuẩn bị

• 1 chiếc túi vải không nhìn xuyên thấu (túi thần kỳ) hoặc 1 chiếc hộp có nắp đậy kín.

• 5 – 7 món đồ chơi/đồ ăn bé cực kỳ thích hoặc những món đồ phát sáng, phát nhạc lạ mắt mà bé chưa biết tên(tránh dùng đồ quá quen thuộc vì bé sẽ gọi thẳng tên món đồ thay vì đặt câu hỏi).

3. Quy trình 4 bước thực hiện (Tình huống: Chiếc túi thần kỳ)

Bước 1: Tạo sự chú ý và tò mò

1. Ngồi đối diện ngang tầm mắt với bé.

2. Cho 1 món đồ (ví dụ: con sâu vặn dây cót hoặc bánh quy bé thích) vào túi.

3. Lắc nhẹ chiếc túi tạo âm thanh sột soạt hoặc cho đồ chơi phát tiếng kêu bên trong. Mở hé miệng túi cho bé nhìn thoáng qua (nhưng chưa cho lấy) và thể hiện biểu cảm ngạc nhiên: “Ồ! Có cái gì trong này nhỉ?”

Bước 2: Làm mẫu và Nhắc (Prompting) ngay khi bé có phản ứng

1. Ngay khoảnh khắc bé với tay đòi mở túi hoặc nhìn chằm chằm vào túi, bạn giữ nhẹ tay bé lại hoặc đưa ngón trỏ của bé chạm vào túi.

2. Bạn nói mẫu thật rõ ràng, chậm rãi và nhấn giọng ngay lập tức: “Cái gì đây ạ?”

3. Chờ 2–3 giây để bé bắt chước nói theo (Ví dụ: “Cái gì đây ạ?” hoặc “Gì đây?”).

Bước 3: Củng cố (Khen thưởng lập tức)

1. Ngay khi bé phát âm theo (dù hơi ngọng), bạn lập tức mở túi lấy món đồ ra, gọi to tên món đồ với giọng hào hứng: “À! Là ô tô!”

2. Đưa ngay món đồ cho bé chơi 15–30 giây (hoặc cho bé ăn nếu là bánh). Nhờ vậy, bé hiểu rằng: Hỏi câu này = Mở được túi + Nhận được đồ thích.

Bước 4: Giảm dần sự trợ giúp (Fading) Sau khi lặp lại khoảng 5–10 lần với các món đồ khác nhau trong túi và bé đã quen nhịp, bạn bắt đầu rút dần lời nhắc để bé tự hỏi:

• Mức 1 (Nhắc toàn phần): Bạn nói “Cái gì đây ạ?” -> Bé lặp lại “Cái gì đây ạ?”

• Mức 2 (Nhắc một phần): Bạn chỉ vào túi và chỉ gợi ý chữ đầu “Cái…” -> Bé tự nối tiếp “…gì đây ạ?”

• Mức 3 (Nhắc bằng cử chỉ/chờ đợi): Bạn lắc túi, chỉ tay vào túi, nhướng mày nhìn bé đầy mong đợi (im lặng chờ 3–5 giây) -> Bé tự bật ra “Cái gì đây ạ?”

4. Ba tình huống mở rộng trong sinh hoạt hàng ngày

Để bé không bị rập khuôn (chỉ biết hỏi khi thấy cái túi), hãy áp dụng sang các bối cảnh tự nhiên:

5. Hai lỗi phổ biến cần tránh

• Hỏi ngược lại bé: Tuyệt đối không hỏi “Con hỏi mẹ đi, con nói cái gì đây ạ đi”. Trẻ tự kỷ có xu hướng nhại lời (echolalia), nếu bạn nói câu dài như vậy, bé sẽ nhại lại nguyên cụm “Con hỏi mẹ đi”. Chỉ làm mẫu đúng câu bé cần nói (“Cái gì đây ạ?”).

• Làm mẫu sai thời điểm: Nếu bé đang nhìn đi chỗ khác hoặc không hứng thú với chiếc túi mà bạn ép bé nói, bé sẽ chỉ nhại lại một cách máy móc mà không hiểu ý nghĩa của câu hỏi. Chỉ làm mẫu khi mắt bé đang nhìn vào vật và tay bé đang muốn lấy.

Nguồn tham khảo và tổng hợp: AI