Học nói: 6 nhóm danh mục lớn được chia theo mục đích giao tiếp và môi trường sinh hoạt của bé.

Nếu bạn đang muốn dạy bé chậm nói, trẻ rối loạn phổ tự kỷ, hay rối loạn ngôn ngữ, bạn nên bắt đầu từ những câu căn bản nhất gắn liền với hoạt động của bé tại nhà, trường mầm non và khi vui chơi ngoài trời (công viên, nhà bóng). Nguyên tắc quan trọng nhất là ngôn ngữ chức năng — tức là dạy những từ/câu giúp con giải quyết ngay nhu cầu thực tế để giảm thiểu sự cáu gắt (meltdown) do không thể giao tiếp. Dưới đây là 7 nhóm danh mục lớn được chia theo mục đích giao tiếp và môi trường sinh hoạt của bé.

1. Nhóm Bày tỏ Nhu cầu Thiết yếu (Ăn, uống, vệ sinh) ↗

Đây là nhóm cần ưu tiên số 1 để con sinh tồn và cảm thấy thoải mái.

• Mục tiêu: Con biết cách xin đồ ăn, thức uống mình thích hoặc thông báo khi có nhu cầu sinh lý.
• Ví dụ bối cảnh: Giờ ăn cơm ở nhà/trường, khi khát nước, khi buồn đi vệ sinh, khi muốn lấy đồ chơi ngoài tầm với.

2. Nhóm Yêu cầu Sự trợ giúp & Giao tiếp Cốt lõi ↗

Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc nhờ vả và có xu hướng tự làm (hoặc kéo tay người lớn thay vì nói). Nhóm này giúp con bật âm để tương tác.

• Mục tiêu: Con biết gọi người khác, nhờ giúp đỡ và biết trả lời “Có/Không”.
• Ví dụ bối cảnh: Không mở được hộp đồ chơi, không với được đồ, mặc/cởi quần áo khó, hoặc phản hồi khi mẹ/cô giáo gọi tên.

3. Nhóm Từ chối & Bảo vệ bản thân (Kỹ năng khước từ) ↗

Nhóm này cực kỳ quan trọng nhưng hay bị bỏ quên. Khi trẻ không biết nói “Không”, trẻ sẽ dùng hành vi (la hét, ném đồ, cắn) để phản đối.

• Mục tiêu: Con biết cách từ chối một cách an toàn và được chấp nhận.
• Ví dụ bối cảnh: Bị bạn giành đồ chơi, không muốn ăn món nào đó, tiếng ồn quá to, hoặc khi con đã mệt/đủ rồi không muốn chơi nữa.

4. Nhóm Sinh hoạt Hàng ngày tại Nhà (Routine Words) ↗

Trẻ tự kỷ học rất tốt qua các thói quen lặp đi lặp lại (routines). Từ vựng gắn liền với các bước sinh hoạt sẽ giúp con dễ nhớ nhất.

• Mục tiêu: Giao tiếp trong các hoạt động quen thuộc cùng gia đình.
• Ví dụ bối cảnh: Lúc thức dậy, đi tắm (các bộ phận cơ thể, xà phòng, nước), đánh răng, mặc quần áo, dọn đồ chơi, đi ngủ.

5. Nhóm Hoạt động & Tương tác tại Trường Mầm non ↗

Môi trường trường học đòi hỏi con phải tuân thủ nề nếp và chú ý chung với các bạn.

• Mục tiêu: Giúp con hiểu lệnh của cô, tương tác cơ bản với bạn bè và tham gia hoạt động chung.
• Ví dụ bối cảnh: Giờ vòng tròn (chào hỏi), cất ba lô, chia sẻ đồ chơi (xin bạn, đợi đến lượt), giờ ra chơi, hoặc lúc đợi mẹ đón về.

6. Nhóm Nhận diện Trạng thái Cơ thể & Cảm xúc ↗

Trẻ tự kỷ thường rối loạn cảm giác nên việc gọi tên được sự khó chịu trong cơ thể sẽ giúp con bình tĩnh lại.

• Mục tiêu: Con báo được cho người lớn khi bị đau, khó chịu, hoặc biểu đạt cảm xúc vui/buồn.
• Ví dụ bối cảnh: Bị té ngã (chỉ chỗ đau), buồn ngủ, nóng/lạnh, tức giận, hoặc vui vẻ khi được chơi trò yêu thích.

7. Nhóm Vui chơi, Vận động & Tương tác xã hội (Công viên, nhà bóng, sân chơi) ↗

• Mục tiêu: Con biết yêu cầu trò chơi mình muốn, mô tả hành động, học cách chờ đến lượt cơ bản và tuân thủ tín hiệu chuyển đổi/an toàn của người lớn.
• Ví dụ bối cảnh & Từ vựng tiềm năng:
  • Yêu cầu trò chơi/hành động: Đẩy (nhờ mẹ đẩy xích đu), thả (bóng), ném, trượt, nhảy, thổi (bong bóng xà phòng).
  • Tương tác/Luân phiên: Lượt của con, chờ một chút, nhường bạn, xin chơi chung.
  • Từ chỉ vị trí/cảm giác: Lên, xuống, cao quá, nhanh, chậm.
  • Chuyển đổi hoạt động & An toàn: Dừng lại, đi về, đổi trò, mệt rồi.

💡 Mẹo thực hành hiệu quả:
Việc dạy ngôn ngữ ở khu vui chơi cực kỳ hiệu quả vì bạn có thể kết hợp vận động + phát âm. Ví dụ: Khi con đang chơi xích đu, bạn giữ xích đu lại, chờ con bật âm “Đẩy” (hoặc chỉ tay/giao tiếp mắt) rồi mới đẩy tiếp.

📌 Thứ tự ưu tiên: Trong các nhóm trên, Nhóm 1, 2 và 3 là quan trọng nhất và nên được ưu tiên dạy trước để giúp bé giải tỏa bức xúc khi chưa thể nói ra nhu cầu của bản thân.